Tarczyca to niewielki, ale niezwykle istotny gruczoł wewnętrznego wydzielania, którego działanie ma ogromne znaczenie dla funkcjonowania całego organizmu. Praca tarczycy wpływa na wiele procesów życiowych, takich jak wzrost, rozwój, przemianę materii czy utrzymanie równowagi hormonalnej. Gruczoł tarczowy ma postać dwupłatowej struktury, której części połączone są cienkim pasmem zwanym węziną. Każdy z płatów ma kształt zbliżony do piramidy i może osiągać długość nawet do 5 centymetrów. Waga całej tarczycy wynosi zazwyczaj od 15 do 30 gramów.
Na poziomie mikroskopowym tarczyca składa się z licznych pęcherzyków, które są jednostkami funkcjonalnymi tego gruczołu. Pęcherzyki wypełnione są koloidem – substancją bogatą w tyreoglobulinę – magazynującym hormony tarczycy. Komórki pęcherzyków, zwane tyreocytami, syntetyzują i wydzielają tyroksynę (T4) oraz trójjodotyroninę (T3). Związki te odgrywają wielką rolę w regulacji procesów metabolicznych i energetycznych oraz rozwoju układu nerwowego. W gruczole tarczowym znajdują się także komórki C, które mają zdolność do produkcji hormonu kalcytoniny. Hormon ten wpływa na gospodarkę wapniowo-fosforanową, czyli – innymi słowy – zdrowie kości.
Umiejscowienie tarczycy w ciele człowieka
Gruczoł tarczowy znajduje się na przedniej stronie szyi, bezpośrednio poniżej chrząstki tarczowej, która stanowi element szkieletu krtani. Tarczyca otoczona jest cienką torebką łącznotkankową, oddzielającą ją od otaczających struktur anatomicznych. Bezpośrednio za tarczycą znajduje się przełyk oraz tchawica, natomiast po bokach gruczołu umieszczone są naczynia krwionośne szyi – tętnice szyjne oraz żyły szyjne. Tarczyca jest unaczyniona przez dwie pary tętnic – tętnice tarczowe górne oraz dolne. Tętnice te odpowiadają za dostarczanie tlenu oraz składników odżywczych niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania gruczołu.
Choroby tarczycy
Choroby tarczycy dotykają coraz większą liczbę ludzi na całym świecie, a w Polsce są to jedne z najbardziej powszechnych schorzeń endokrynologicznych. Wśród nich wyróżnić można przede wszystkim nadczynność i niedoczynność tarczycy, chorobę Hashimoto, guzy oraz raka tarczycy.
Nadczynność tarczycy objawia się przyspieszeniem procesów metabolicznych w organizmie, co prowadzi do utraty masy ciała, wzrostu apetytu, nadmiernego pocenia się czy uczucia gorąca.
Z kolei niedoczynność tarczycy powoduje spowolnienie przemiany materii, co skutkuje przybieraniem na wadze, uczuciem zimna, zmniejszeniem apetytu oraz ogólnym osłabieniem.
Innym schorzeniem związanym z gruczołem tarczowym jest autoimmunologiczna choroba Hashimoto. Układ odpornościowy organizmu atakuje własne komórki tarczycy, prowadząc do jej uszkodzenia i niedoczynności. Objawy tej choroby są podobne do objawów niedoczynności tarczycy, a leczenie polega na uzupełnianiu niedoboru hormonów tarczycy.
Na tarczycy mogą pojawić się również wyczuwalne w badaniu dotykowym guzki. Zazwyczaj trudno jednoznacznie określić przyczynę ich powstawania. Guzy tarczycy mogą być łagodne lub złośliwe – tylko niewielki odsetek wiąże się z diagnozą raka tarczycy. W większości przypadków guzki są bezobjawowe, jednak duże guzy mogą powodować problemy z oddychaniem czy połykaniem.
Guzki tarczycy najlepiej diagnozować wykonując badanie USG tarczycy. Obecnie już w tym badaniu można zauważyć pewne charakterystyczne cechy zmiany podejrzanej o zmianę nowotworową. Jednak ostateczne rozpoznanie opiera się na wyniku biopsji aspiracyjnej cienkoigłowej. Obecnie biopsje sią oceniane a skali/kategorii wg systemu Bethesda. Skala jest sześciostopniowa, dwa ostatnie poziomy Bethesda V i VI dają wysokie podejrzenie i rozpoznanie w biopsji raka tarczycy.
Skąd biorą się guzki tarczycy?
Guzki tarczycy są bardzo częstym problemem. Wiele osób dowiaduje się o ich obecności przypadkowo – podczas badania USG szyi, tomografii komputerowej lub innych badań wykonywanych z zupełnie innego powodu. Częstość występowania guzków zwiększa się z wiekiem i są one znacznie częściej stwierdzane u kobiet.
Zdecydowana większość guzków tarczycy ma charakter łagodny. Samo stwierdzenie guzka nie oznacza więc choroby nowotworowej ani konieczności operacji.
Dlaczego w tarczycy powstają guzki?
Nie istnieje jedna przyczyna powstawania guzków tarczycy. Najczęściej są one wynikiem wieloletniej przebudowy gruczołu oraz miejscowego rozrostu komórek tarczycy.
Znaczenie mogą mieć między innymi:
- niedobór jodu, szczególnie występujący przez wiele lat,
- indywidualna i rodzinna skłonność do powstawania wola guzkowego,
- miejscowy rozrost komórek tarczycy,
- powstające w ciągu życia zmiany genetyczne w pojedynczych grupach komórek tarczycy,
- procesy zwyrodnieniowe, krwawienia i powstawanie torbieli,
- przewlekłe zapalenie tarczycy, w tym choroba Hashimoto,
- łagodne nowotwory tarczycy, takie jak gruczolaki,
- przebyta ekspozycja na promieniowanie jonizujące, szczególnie w dzieciństwie,
- znacznie rzadziej – nowotwór złośliwy tarczycy.
Tarczyca zmienia się przez całe życie. Z upływem lat jej budowa może stawać się coraz bardziej niejednorodna, dlatego niewielkie guzki wykrywane w badaniu USG są bardzo częstym znaleziskiem u osób dorosłych.
Czy guzek tarczycy oznacza raka?
Nie. Większość guzków tarczycy jest łagodna.
Jednocześnie każdego nowo rozpoznanego guzka należy właściwie ocenić. Nie sama jego obecność, ale przede wszystkim wygląd w badaniu USG, wielkość, tempo wzrostu oraz wywiad pacjenta decydują o tym, czy wymaga on dalszej diagnostyki.
Szczególną uwagę zwraca się między innymi na guzki o nieregularnych granicach, obniżonej echogeniczności, określonych typach zwapnień czy innych cechach mogących zwiększać podejrzenie nowotworu. Bardzo istotna jest również ocena węzłów chłonnych szyi.
Czy każdy guzek trzeba poddać biopsji?
Nie. Wiele niewielkich guzków o łagodnym obrazie USG wymaga jedynie okresowej obserwacji.
Decyzję o wykonaniu biopsji aspiracyjnej cienkoigłowej tarczycy (BAC) podejmuje się przede wszystkim na podstawie obrazu ultrasonograficznego i wielkości zmiany. Obecnie wykorzystuje się do tego między innymi systemy klasyfikacji ryzyka ultrasonograficznego, takie jak EU-TIRADS.
Biopsja pozwala pobrać komórki z guzka i ocenić je w badaniu cytologicznym. Wynik jest najczęściej przedstawiany według klasyfikacji Bethesda, która pomaga określić prawdopodobieństwo nowotworu i zaplanować dalsze postępowanie.
Kiedy guzek tarczycy wymaga operacji?
Nie każdy guzek tarczycy wymaga leczenia operacyjnego. W wielu przypadkach bezpiecznym postępowaniem jest obserwacja i wykonywanie kontrolnych badań USG.
Operację tarczycy rozważa się przede wszystkim, gdy:
- biopsja wskazuje na raka tarczycy lub istnieje istotne podejrzenie nowotworu,
- wynik biopsji jest niejednoznaczny, a pozostałe cechy zwiększają ryzyko nowotworu,
- guzek lub wole osiąga duże rozmiary,
- powiększona tarczyca powoduje ucisk na tchawicę lub przełyk,
- pacjent odczuwa trudności w oddychaniu lub połykaniu,
- wole schodzi za mostek do klatki piersiowej,
- guzek wykazuje autonomiczną czynność i jest przyczyną nadczynności tarczycy,
- występują inne wskazania wynikające z obrazu klinicznego, USG i wyników badań.
Co zrobić po wykryciu guzka tarczycy?
Najważniejsze jest spokojne i uporządkowane przeprowadzenie diagnostyki. Podstawowym badaniem jest USG tarczycy wraz z oceną węzłów chłonnych szyi. Należy również oznaczyć TSH, a zależnie od sytuacji klinicznej wykonać dodatkowe badania laboratoryjne.
Jeżeli obraz USG wskazuje na potrzebę dalszej diagnostyki, wykonywana jest biopsja cienkoigłowa. Dopiero zestawienie wyniku USG, biopsji, badań laboratoryjnych oraz badania pacjenta pozwala zdecydować, czy wystarczy dalsza obserwacja, czy należy rozważyć leczenie operacyjne.
Kiedy warto skonsultować się z chirurgiem tarczycy?
Konsultacja chirurgiczna nie oznacza automatycznie kwalifikacji do operacji. Jej celem jest również odpowiedź na pytanie, czy zabieg jest rzeczywiście potrzebny.
Szczególnie warto skonsultować się z chirurgiem zajmującym się chorobami tarczycy, jeżeli wynik biopsji określono jako Bethesda IV, V lub VI, istnieje podejrzenie raka tarczycy, guzek szybko się powiększa, występują powiększone węzły chłonne szyi albo duże wole powoduje objawy uciskowe.
W przypadku potwierdzenia lub podejrzenia raka tarczycy istotne jest również właściwe zaplanowanie zakresu pierwszej operacji. Zakres zabiegu zależy między innymi od rodzaju nowotworu, jego wielkości, położenia oraz ewentualnego zajęcia węzłów chłonnych.
Wykrycie guzka tarczycy najczęściej nie jest powodem do niepokoju, ale jest wskazaniem do jego właściwej oceny.Dobrze przeprowadzona diagnostyka pozwala z jednej strony uniknąć niepotrzebnych biopsji i operacji, a z drugiej odpowiednio wcześnie rozpoznać zmiany wymagające leczenia.